Nakil Masasında Bir Hayat: Cerrahın Gözünden Organ Nakli – Doç. Dr. Ulaş Sözener

 

Medicana International Ankara Hastanesi Organ Nakli Merkezi Sorumlusu Genel Cerrahi Uzmanı Doç. Dr. Ulaş Sözener, böbrek nakli sürecinin tüm aşamaları, cerrahi incelikleri ve hayat kurtaran organ bağışının toplumsal önemi hakkında MAG Okurlarını bilgilendiriyor.

 

Eğitim ve uzmanlık alanlarınıza da değinerek kendinizden bahseder misiniz?

2002 yılında Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesinden mezun olduktan sonra, genel cerrahi alanındaki uzmanlık eğitimime Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde başladım. Asistanlığım sırasında bir dönem İsveç’te Karolinska Üniversitesinde eğitim aldım. 2009 yılında uzmanlığı aldıktan sonra devlet yükümlülüğü kapsamında sırasıyla İskilip Devlet Hastanesi ve Akşehir Devlet Hastanesinde görev yaptım. Ardından Medicana International Ankara Hastanesinde hastalarıma hizmet vermeye başladım. On beş yılı aşkın süredir burada genel cerrahi uzmanı ve Organ Nakli Merkezi sorumlusu olarak görev yapıyorum. Organ nakli dışında ileri laparoskopik cerrahi, onkolojik cerrahi, karaciğer, safra yolları, safra kesesi ve pankreas hastalıkları, karın duvarı fıtıkları, reflü cerrahisi, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve rektum hastalıkları ile obezite cerrahileri de yapıyorum.

Organ nakli süreci nasıl ilerler? Yapılan tetkikler, hazırlıklar ve organ seçimleri nasıl yapılır, hastanın uygunluğu nasıl belirlenir?

Organ nakli süreci, hastanın genel sağlık durumunun ve nakilden sağlayacağı faydanın değerlendirilmesiyle başlar. Kan testleri, görüntüleme yöntemleri, kalp ve akciğer fonksiyonlarını inceleyen tetkikler ve gerekli diğer değerlendirmeler yapılarak hastanın nakle uygunluğu belirlenir. Eşlik eden hastalıklar, enfeksiyon riski ve ameliyatın olası riskleri de göz önünde bulundurulur. Canlı vericiden nakil planlanıyorsa vericinin sağlık durumu ve organın uygunluğu değerlendirilir. Organ seçiminde kan grubu uyumu, doku özellikleri ve çapraz karşılaştırma testleri gibi kriterler dikkate alınır. Kadavradan yapılan nakillerde ise uygun alıcının belirlenmesi; tıbbi öncelikler ve yürürlükteki organ tahsis kuralları doğrultusunda gerçekleştirilir. Nakil kararı tek bir tetkik sonucuna göre verilmez; hastanın tüm tıbbi bulguları, ameliyat riskleri ve nakil sonrası tedaviye uyumu birlikte değerlendirilir.

 

Böbrek naklinde ameliyat süreci nasıl ilerler?

• Ameliyathanede sterilizasyon kurallarına uygun hazırlık tamamlanır ve hasta, anestezi ekibi tarafından genel anestezi altında ameliyata hazırlanır.
• Alıcıya böbrek naklinde genellikle karın alt bölgesinde bir kesi yapılır.
• Nakledilecek böbrek, çoğunlukla mevcut böbrekler çıkarılmadan bu bölgeye yerleştirilir.
• Böbreğin damarları, alıcının uygun damarlarına dikkatle bağlanır.
• Kan dolaşımı sağlandığında böbreğin kanlanması ve çalışma bulguları değerlendirilir.
• Böbreğin idrar yolu, mesaneye bağlanır.
• Cerrahi ekip kanama kontrolünü ve bağlantıların güvenliğini sağladıktan sonra ameliyatı tamamlar.

 

Böbrek nakli sırasında cerrahın bilgi, tecrübe ve el becerisi tedavide nasıl bir rol oynar?

Böbrek nakli, cerrahi hassasiyetin ve deneyimin büyük önem taşıdığı bir işlemdir. Cerrahın tecrübesi ve el becerisi; böbreğin uygun şekilde yerleştirilmesi, damar bağlantılarının hassasiyetle yapılması ve idrar yolunun güvenli biçimde oluşturulmasında belirleyici rol oynar. Özellikle damar bağlantılarındaki teknik başarı, nakledilen böbreğin kanlanmasını ve fonksiyonlarını doğrudan etkileyebilir. Deneyimli bir cerrah, ameliyat sırasında karşılaşılabilecek anatomik farklılıkları ve olası komplikasyonları öngörerek gerekli müdahaleleri zamanında yapabilir. Bununla birlikte böbrek naklinin başarısı yalnızca cerrahi beceriye değil; doğru hasta ve verici seçimine, ekip çalışmasına ve ameliyat öncesi ve sonrası öngörüler ve düzenli takip ile ilaç tedavisine de bağlıdır.

 

Yeni böbreğin çalışmaya başladığı nasıl anlaşılır?

Yeni böbreğin çalışmaya başladığı, öncelikle idrar çıkışının başlaması ve kan tahlillerinde böbrek fonksiyonlarını gösteren kreatinin değerinin düşmesiyle anlaşılır. Bunun yanında üre, elektrolit düzeyleri ve hastanın genel durumu düzenli olarak takip edilir. Operasyon sonrası dönemde böbreğin kanlanmasını ve damar bağlantılarını değerlendirmek için Doppler ultrasonografi ile takip yapılır. Bazı hastalarda böbrek nakil sonrasında hemen çalışmaya başlarken bazılarında bu süreç daha uzun sürebilir. Özellikle kadavradan yapılan nakillerde böbreğin fonksiyon kazanması zaman alabilir. Bu nedenle tek bir bulguya değil, klinik değerlendirmeye ve laboratuvar sonuçlarının seyrine birlikte bakılır.

 

Vücut, nakledilen böbreği reddedebilir mi? Bu durumda nasıl bir yol izlenir?

Vücut nakledilen böbreği yabancı bir doku olarak algılayıp reddetmeye çalışabilir. Bu nedenle nakil sonrasında bağışıklık sisteminin aktivitesini kontrol altında tutan ilaçlar kullanılır. Organ reddi bazen kan tahlillerindeki kreatinin yükselmesi, idrar miktarında azalma veya başka klinik bulgularla kendini gösterebilir; ancak bazı hastalarda belirgin bir şikâyet olmayabilir. Ret şüphesi oluştuğunda hastanın kan testleri ve böbrek fonksiyonları değerlendirilir, gerekli durumlarda ultrasonografi ve böbrek biyopsisi yapılır. Tanıya göre bağışıklık sistemini baskılayan tedavi düzenlenir veya yoğunlaştırılır. Erken tanı ve uygun tedaviyle birçok ret atağı kontrol altına alınabilir. Bu nedenle ilaçların düzenli kullanılması ve kontrollerin aksatılmaması, nakledilen böbreğin uzun süre sağlıklı çalışması açısından büyük önem taşır.

 

Başarılı bir nakil sonrasında hastanın normal hayatına dönmesi ne kadar sürer?

Hastalar başarılı geçen bir nakil sonrasında genellikle bir hafta içinde günlük yaşamlarına kademeli olarak dönmeye başlar. Hastanede kalış süresi dört ya da beş gün civarındadır; ancak böbreğin çalışma hızı ve hastanın genel sağlık durumu bu süreyi değiştirebilir. Masa başı işlere dönüş genellikle üç dört haftayı bulabilirken ağır fiziksel aktiviteler için daha uzun süre gerekebilir. İyileşme sürecinde düzenli yürüyüş, dengeli beslenme, enfeksiyonlardan korunma ve ilaçların aksatılmadan kullanılması önemlidir. Hastaların sosyal yaşamlarına ve işlerine dönüşleri, nakil ekibinin değerlendirmesi doğrultusunda planlanmalıdır. Böbrek nakli hastaya daha özgür bir yaşam olanağı sunabilir; ancak düzenli hekim kontrolü ve bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların kullanımı yaşam boyu devam eder.

 

Böbrek naklinde kullanılan cerrahi tekniklerdeki gelişmeler neler?

Böbrek naklinde cerrahi teknikler, ameliyatın güvenliğini arttırmak ve iyileşme sürecini desteklemek amacıyla gelişmeye devam ediyor. Damar bağlantılarında kullanılan hassas cerrahi yöntemler, gelişmiş görüntüleme teknolojileri ve ameliyat öncesi ayrıntılı planlama cerrahi sürecin daha kontrollü yürütülmesine katkı sağlıyor. Bununla birlikte, alıcıya böbreğin nakledilmesinde temel yaklaşım çoğunlukla açık cerrahidir. Hangi tekniğin kullanılacağı; hastanın anatomik özelliklerine, vericinin durumuna ve cerrahi ekibin deneyimine göre belirlenir. Teknolojik gelişmeler önemli avantajlar sağlasa da böbrek naklinin başarısında cerrahi deneyim, doğru hasta seçimi ve ameliyat sonrası düzenli takip belirleyici olmaya devam ediyor.

 

Kasım ayı organ bağışı farkındalık ayı. Türkiye’de bu farkındalık ne durumda ve vereceğiniz mesaj nedir?

Türkiye’de organ nakli alanında önemli bir deneyim ve başarı birikimi bulunuyor. Ancak organ nakli bekleyen hasta sayısı ile kadavradan bağış yoluyla temin edilebilen organlar arasında hâlâ ciddi bir ihtiyaç söz konusu. Sağlık Bakanlığının 2025 verilerine göre, Türkiye’de yaklaşık otuz üç bin kişi organ nakli bekliyor ve gerçekleştirilen nakillerin yüzde doksandan fazlası canlı vericilerden yapılıyor. Bu tablo, özellikle vefat sonrası organ bağışı konusunda toplumsal farkındalığın arttırılması gerektiğini gösteriyor. Organ bağışıyla ilgili en önemli konulardan biri, doğru bilginin yaygınlaştırılmasıdır. Beyin ölümü, bitkisel hayattan farklıdır ve tıbben geri dönüşü mümkün olmayan bir durumdur. Organ bağışı, bir insanın hayatını kaybettikten sonra başka insanlara yaşam şansı verebilmesidir. Bugün bağış bekleyen bir hasta, yeniden ailesiyle vakit geçirmeyi, çalışmayı ve hayallerini gerçekleştirmeyi umut ediyor olabilir. Organ bağışı hakkında bilgi edinmek, bağışlamak ve bu konuda toplumsal farkındalığın artmasına katkı sağlamak hepimizin sorumluluğudur. Unutmayalım, bir bağış birden fazla insana umut, bir aileye ise yeniden hayat verebilir.